Gök, yer ve arasındaki insan
Kül Tigin yazıtı evreni tek cümleyle anlatır: üstte mavi gök, altta yağız yer, ikisinin arasında insanoğlu. Eski Türk inancının özü bu cümlededir: insan doğanın efendisi değil, göğün altında ve yerin üstünde yaşayan bir parçasıdır.
Altı sözcükle bir dünya görüşü
Bu sözcüklerin hepsi yazıtlarda ya da dönemin öbür Türkçe metinlerinde geçer.
Tengri
Gök ve göğün kendisi olan en yüce güç. Yazıtlarda "kök tengri", yani mavi gök diye anılır. Kağana yönetme gücünü o verir; kağan halkını aç ve çıplak bırakırsa bu gücü geri alır.
Yer-Sub
Kutsal yer ve su. Yazıtlarda "ıduk yer sub" diye geçer. Dağlar, ırmaklar, pınarlar ve ormanlar yalnız kaynak değil, saygı gösterilmesi gereken canlı varlıklardır.
Umay
Anaların ve çocukların koruyucusu. Bilge Kağan annesini anlatırken onu Umay’a benzetir.
Kut
Göğün verdiği yaşam ve yönetme gücü. Kut hak edilir ve yitirilebilir; doğuştan gelen bir ayrıcalık değildir.
Kam
Eski Türkçede şamanın adı. İnsanlarla doğanın güçleri arasında aracılık eden, hastaya bakan, töreni yöneten kişi.
Törü
Yazılı olmayan yasa. Kağan dahil herkesi bağlar. Doğaya ve topluma karşı sorumluluklar törenin parçasıdır.
Doğa kutsaldır
Bu inançta tapınak yoktur, çünkü tapınak doğanın kendisidir. Dağın doruğu, yalnız duran ulu bir ağaç, bir pınarın başı kutsal sayılır. Bozkır halkları için bu soyut bir düşünce değil, yaşamın gereğiydi: otlağı tüketen, suyu kirleten, sürüsünü de yitirirdi.
Bu bakışın Türk halkları arasında bugüne ulaşmış pek çok izi vardır:
- Suya saygı: Akan suyu kirletmemek, pınar başını temiz tutmak.
- Ağaca saygı: Ulu ağaçları kesmemek, dallarına dilek için bez bağlamak.
- Ateşe saygı: Ateşi arındırıcı saymak, ona kötü söz söylememek.
- Hayvana saygı: Yavrulu hayvanı avlamamak, gereğinden çoğunu almamak.
- Ataya saygı: Geçmiş kuşakları anmak, onların yurduna özen göstermek.
Kam ve şamanlık
Şamanlık tek bir din olmaktan çok, Sibirya ve Orta Asya halklarının ortak uygulamasıdır. Kam davuluyla tören yapar, hastaya bakar, toplulukla doğanın güçleri arasında aracılık eder. "Şaman" sözcüğü Tunguz dillerinden gelir; Türklerin kendi sözcüğü "kam"dır.
Şamanlık bugün Tıva, Altay, Hakasya ve Saha'da canlı bir gelenek olarak sürüyor.
Bugüne ne söyler?
Bin üç yüz yıl önce taşa kazınan dünya görüşü, bugünün en büyük sorununa doğrudan seslenir. Ormanların, suların ve canlı türlerinin hızla yitirildiği bir çağda "doğa kutsaldır ve insan onun parçasıdır" düşüncesi eskimiş bir inanç değil, gecikmiş bir öğüttür.
Bu düşünceyi benimsemek için kimsenin bir şeyi bırakması gerekmez. Bir ağaç dikmek, bir dereyi temiz tutmak, gereğinden çoğunu almamak yeter. Atalarımızın göğe ve yere duyduğu saygıyı sürdürmek, onlardan kalan en değerli mirası yaşatmaktır.
Irk Bitig bölümlerinde Tengri'nin ve yol tanrısının nasıl geçtiğini görebilirsin.