Köktürk tamgaları
Orhun yazısı da denen Köktürk yazısı 38 tamgadan oluşur ve sağdan sola yazılır. Bu sayfa tamgaları ve yazıtlarda uygulanan yazım kurallarını anlatır.
Beş kuralla Köktürk yazısı
Kurallar yazıtlardaki kullanıma dayanır. Hepsinin amacı aynıdır: taşa en az tamgayla, yanlış okunmayacak biçimde yazmak.
Sağdan sola yazılır
Satır sağda başlar, sola doğru ilerler. Sözcüklerin arasına üst üste iki nokta konur; boşluk bırakılmaz.
Dört ünlü tamgası vardır
Bir tamga a ile e için, biri ı ile i için, biri o ile u için, biri ö ile ü için kullanılır. Hangisinin okunacağını yanındaki ünsüzün biçimi belirler.
Ünsüzlerin çoğu çifttir
b, d, g, k, l, n, r, s, t, y seslerinin ikişer tamgası vardır: kalın ünlülerle (a, ı, o, u) kalın biçim, ince ünlülerle (e, i, ö, ü) ince biçim yazılır.
Ünlülerin çoğu yazılmaz
a ve e yalnız sözcük sonunda yazılır; başta ve ortada yazılmaz. Öbür ünlüler ilk hecede ve sözcük sonunda yazılır, aradaki hecelerde çoğunlukla yazılmaz.
Bazı ses çiftleri tek tamgayla yazılır
o ve u ünlülerinden sonraki k için bir tamga, ö ve ü ünlülerinden sonraki k için başka bir tamga kullanılır. nt, lt ve nç ses çiftlerinin de kendi tamgaları vardır.
Yazıtlardan örnekler
Aşağıdaki sözcüklerin hepsi yazıtlarda geçer. Kuralların nasıl işlediğini en iyi onlar gösterir.
| Köktürk tamgalarıyla | Okunuşu | Anlamı | Hangi kural? |
|---|---|---|---|
| 𐰴𐰍𐰣 | kagan | kağan | İki a da yazılmaz; üç ünsüz yeter. Ünsüzler kalın biçimde olduğu için ünlünün a olduğu anlaşılır. |
| 𐰉𐰆𐰑𐰣 | bodun | halk | İlk hecedeki o yazılır, ikinci hecedeki u yazılmaz. |
| 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀 | bilge | bilge | İlk hecedeki i ve sözcük sonundaki e yazılır. |
| 𐱅𐰭𐰼𐰃 | tengri | gök, Tanrı | Baştaki e yazılmaz, ng sesi tek tamgayla gösterilir, sondaki i yazılır. |
| 𐱅𐰇𐰼𐰜 | türk / türük | Türk | Yazıtlarda "türük" diye de okunur. Son ses, ö ve ü ünlülerinden sonra kullanılan özel k tamgasıyla yazılır. |
| 𐰚𐰇𐰜 | kök | gök, mavi | Baştaki k ince biçimdedir; ö ünlüsünden sonraki k ise özel tamgayla yazılır. |
| 𐰉𐰆𐰡𐰃 | boltı | oldu | l ile t yan yana gelince tek tamgayla yazılır. |
| 𐰨𐰀 | ança | öylece | Baştaki a yazılmaz, n ile ç tek tamgayla yazılır, sondaki a yazılır. |
| 𐱃 | at | at; ad | Tek tamga: ünlü yazılmaz, kalın t tamgası sözcüğün "at" olduğunu gösterir. |
| 𐱅 | et | et | Yine tek tamga, ama bu kez ince t. "at" ile arasındaki tek fark budur. |
Yazıtlarda ad "Kök Türük" diye geçer
Eski Türkçede sözcük başında g ve d sesleri bulunmaz. Bugün g ya da d ile başlayan pek çok sözcük o dönemde k ve t ile söylenir ve yazılırdı.
kök türük
Kül Tigin yazıtında geçen biçim. "Kök" hem gök hem mavi demektir. Bugün bu ad Köktürk ya da Göktürk biçiminde söylenir; yazıtlardaki biçim k iledir.
| Köktürk tamgalarıyla | Eski Türkçe | Bugün |
|---|---|---|
| 𐰚𐰇𐰜 | kök | gök |
| 𐰚𐰇𐰔 | köz | göz |
| 𐰚𐰠 | kel- | gel- |
| 𐰚𐰇𐰤 | kün | gün |
| 𐱃𐰍 | tag | dağ |
| 𐱅𐰃𐰠 | til | dil |
| 𐱅𐰇𐰼𐱅 | tört | dört |
| 𐱃𐰆𐰸𐰔 | tokuz | dokuz |
Ünlüler
Kalın ve ince ünsüz çiftleri
Kalın biçim a, ı, o, u ünlüleriyle; ince biçim e, i, ö, ü ünlüleriyle kullanılır.
| Ses | Kalın biçim | İnce biçim |
|---|---|---|
| b | 𐰉 | 𐰋 |
| d | 𐰑 | 𐰓 |
| g / ğ | 𐰍 | 𐰏 |
| k | 𐰴 | 𐰚 |
| l | 𐰞 | 𐰠 |
| n | 𐰣 | 𐰤 |
| r | 𐰺 | 𐰼 |
| s | 𐰽 | 𐰾 |
| t | 𐱃 | 𐱅 |
| y | 𐰖 | 𐰘 |
Tek biçimli ünsüzler
Birleşik tamgalar
İki sesi tek işaretle gösteren tamgalar. Bu tamga kullanıldığında yanındaki ünlü çoğu zaman ayrıca yazılmaz.
Bugünkü Türkçeyi yazarken
Köktürk yazısı sekizinci yüzyılın Türkçesi için yapılmıştır. O dilde bulunmayan sesler için tamga yoktur. Bu sitede eksik tamgalar en yakın sesle karşılanır:
| Bugünkü harf | Yerine yazılan |
|---|---|
| c, j | ç |
| f | p |
| v | b |
| h | k |
| ğ | g |
Yeni başlayanlar için
Ünlüleri düşürmek başlangıçta zor gelebilir. Alıştırma bölümünde "bütün ünlülerle" seçeneğiyle başlayıp tamgaları öğrendikten sonra yazıt yazımına geçebilirsin.