GÖKTÜRKLERİZAdını yaz
Tamgalar

Köktürk tamgaları

Orhun yazısı da denen Köktürk yazısı 38 tamgadan oluşur ve sağdan sola yazılır. Bu sayfa tamgaları ve yazıtlarda uygulanan yazım kurallarını anlatır.

Yazım kuralları

Beş kuralla Köktürk yazısı

Kurallar yazıtlardaki kullanıma dayanır. Hepsinin amacı aynıdır: taşa en az tamgayla, yanlış okunmayacak biçimde yazmak.

  1. Sağdan sola yazılır

    Satır sağda başlar, sola doğru ilerler. Sözcüklerin arasına üst üste iki nokta konur; boşluk bırakılmaz.

  2. Dört ünlü tamgası vardır

    Bir tamga a ile e için, biri ı ile i için, biri o ile u için, biri ö ile ü için kullanılır. Hangisinin okunacağını yanındaki ünsüzün biçimi belirler.

  3. Ünsüzlerin çoğu çifttir

    b, d, g, k, l, n, r, s, t, y seslerinin ikişer tamgası vardır: kalın ünlülerle (a, ı, o, u) kalın biçim, ince ünlülerle (e, i, ö, ü) ince biçim yazılır.

  4. Ünlülerin çoğu yazılmaz

    a ve e yalnız sözcük sonunda yazılır; başta ve ortada yazılmaz. Öbür ünlüler ilk hecede ve sözcük sonunda yazılır, aradaki hecelerde çoğunlukla yazılmaz.

  5. Bazı ses çiftleri tek tamgayla yazılır

    o ve u ünlülerinden sonraki k için bir tamga, ö ve ü ünlülerinden sonraki k için başka bir tamga kullanılır. nt, lt ve nç ses çiftlerinin de kendi tamgaları vardır.

Yazıtlardan örnekler

Aşağıdaki sözcüklerin hepsi yazıtlarda geçer. Kuralların nasıl işlediğini en iyi onlar gösterir.

Köktürk tamgalarıylaOkunuşuAnlamıHangi kural?
𐰴𐰍𐰣kagankağanİki a da yazılmaz; üç ünsüz yeter. Ünsüzler kalın biçimde olduğu için ünlünün a olduğu anlaşılır.
𐰉𐰆𐰑𐰣bodunhalkİlk hecedeki o yazılır, ikinci hecedeki u yazılmaz.
𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀bilgebilgeİlk hecedeki i ve sözcük sonundaki e yazılır.
𐱅𐰭𐰼𐰃tengrigök, TanrıBaştaki e yazılmaz, ng sesi tek tamgayla gösterilir, sondaki i yazılır.
𐱅𐰇𐰼𐰜türk / türükTürkYazıtlarda "türük" diye de okunur. Son ses, ö ve ü ünlülerinden sonra kullanılan özel k tamgasıyla yazılır.
𐰚𐰇𐰜kökgök, maviBaştaki k ince biçimdedir; ö ünlüsünden sonraki k ise özel tamgayla yazılır.
𐰉𐰆𐰡𐰃boltıoldul ile t yan yana gelince tek tamgayla yazılır.
𐰨𐰀ançaöyleceBaştaki a yazılmaz, n ile ç tek tamgayla yazılır, sondaki a yazılır.
𐱃atat; adTek tamga: ünlü yazılmaz, kalın t tamgası sözcüğün "at" olduğunu gösterir.
𐱅etetYine tek tamga, ama bu kez ince t. "at" ile arasındaki tek fark budur.
Köktürk mü, Göktürk mü?

Yazıtlarda ad "Kök Türük" diye geçer

Eski Türkçede sözcük başında g ve d sesleri bulunmaz. Bugün g ya da d ile başlayan pek çok sözcük o dönemde k ve t ile söylenir ve yazılırdı.

𐰚𐰇𐰜 : 𐱅𐰇𐰼𐰜

kök türük
Kül Tigin yazıtında geçen biçim. "Kök" hem gök hem mavi demektir. Bugün bu ad Köktürk ya da Göktürk biçiminde söylenir; yazıtlardaki biçim k iledir.

Köktürk tamgalarıylaEski TürkçeBugün
𐰚𐰇𐰜kökgök
𐰚𐰇𐰔közgöz
𐰚𐰠kel-gel-
𐰚𐰇𐰤küngün
𐱃𐰍tagdağ
𐱅𐰃𐰠tildil
𐱅𐰇𐰼𐱅törtdört
𐱃𐰆𐰸𐰔tokuzdokuz

Ünlüler

𐰀a / eHem a hem e sesini karşılar.
𐰃ı / iHem ı hem i sesini karşılar.
𐰆o / uKalın yuvarlak ünlüler.
𐰇ö / üİnce yuvarlak ünlüler.

Kalın ve ince ünsüz çiftleri

Kalın biçim a, ı, o, u ünlüleriyle; ince biçim e, i, ö, ü ünlüleriyle kullanılır.

SesKalın biçimİnce biçim
b𐰉𐰋
d𐰑𐰓
g / ğ𐰍𐰏
k𐰴𐰚
l𐰞𐰠
n𐰣𐰤
r𐰺𐰼
s𐰽𐰾
t𐱃𐱅
y𐰖𐰘

Tek biçimli ünsüzler

𐰲ç
𐰢m
𐰯p
𐱁şYazıtlarda ş sesi çoğu zaman s tamgalarıyla de yazılır.
𐰔z
𐰭ñ (ng)Genizden söylenen n; "tengri" sözcüğündeki ses.

Birleşik tamgalar

İki sesi tek işaretle gösteren tamgalar. Bu tamga kullanıldığında yanındaki ünlü çoğu zaman ayrıca yazılmaz.

𐰸ok / uko ya da u ünlüsünden sonra gelen k.
𐰜ök / ükö ya da ü ünlüsünden sonra gelen k. Türk sözcüğünün son tamgası.
𐰶ıkı ünlüsüyle birlikte gelen k.
𐰱iç
𐰨nçn ile ç yan yana gelince.
𐰦nt / ndn ile t ya da d yan yana gelince.
𐰡lt / ldl ile t ya da d yan yana gelince.
𐰪ny

Bugünkü Türkçeyi yazarken

Köktürk yazısı sekizinci yüzyılın Türkçesi için yapılmıştır. O dilde bulunmayan sesler için tamga yoktur. Bu sitede eksik tamgalar en yakın sesle karşılanır:

Bugünkü harfYerine yazılan
c, jç
fp
vb
hk
ğg

Yeni başlayanlar için

Ünlüleri düşürmek başlangıçta zor gelebilir. Alıştırma bölümünde "bütün ünlülerle" seçeneğiyle başlayıp tamgaları öğrendikten sonra yazıt yazımına geçebilirsin.

Yazmayı dene